Bilmek Nedir? Felsefi Bir Siyaset Bilimi Bakış Açısı
Toplumsal düzen ve güç ilişkilerinin bir arada var olduğu bir dünyada, bilmek ve öğrenmek, yalnızca bireysel bir süreçten daha fazlasıdır. Felsefe ve siyaset bilimi, bu sürecin sınırlarını aşarak, insanın varlık, güç ve toplumla olan ilişkisinin anlamını sorgular. Bilmek, sadece bilgi edinme eylemi değildir. O, aynı zamanda toplumsal ilişkilerdeki iktidar dinamiklerini şekillendiren, bizi bireysel ve toplumsal anlamda etkileyen bir güçtür. Buradan hareketle, “bilmek nedir?” sorusu, toplumsal yapıyı anlamanın ve bu yapıyı değiştirme amacını gütmenin bir aracı haline gelir.
Felsefi bir analiz perspektifinden, bilgiyi yalnızca doğruyu öğrenme çabası olarak görmek dar bir yaklaşım olabilir. Bilgi, aynı zamanda güç, iktidar ve toplumda anlam kurma biçimleridir. Hangi bilgilerin öğretilip hangi bilgilerin dışlandığı; kimlerin eğitim aldığı ve kimlerin sistem dışı bırakıldığı; tüm bu süreçler, toplumsal güç ilişkileriyle yakından bağlantılıdır. Bu bakış açısı, özellikle iktidar, kurumlar ve ideolojiler gibi kavramlarla birlikte şekillenir.
İktidar, Meşruiyet ve Bilgi Üzerine
İktidar, siyasetin temel dinamiklerinden biridir. Foucault’nun deyişiyle, iktidar yalnızca merkezi bir kaynaktan gelen bir güç değil; aynı zamanda toplumsal yapıların, kurumların ve ilişkilerin her alanına yayılmıştır. Bu perspektiften bakıldığında, bilmek ve bilgiye sahip olmak, iktidarın yeniden üretimiyle yakından ilişkilidir. Toplumun hangi bilgiyi kabul edip hangi bilgiyi dışladığı, kimlerin doğruyu bildiği ve kimlerin yanlışa sapabileceği, iktidar ilişkilerini pekiştirir.
Toplumların kendi kendini yönetme biçimi de, bu iktidar ilişkilerinin yansımasıdır. Siyasal iktidarın meşruiyeti, bilgiye dayalı olarak şekillenir. Meşruiyet, yalnızca hukuki veya yönetsel bir durum değildir. Aynı zamanda toplumsal kabul ve gücün doğruluğunun, yurttaşlar tarafından onaylanması sürecidir. Burada “bilmek” kavramı, bir tür doğruyu ve gerçeği kavrayış olarak gündeme gelir. Bir devlet, halkına sunacağı bilgileri seçerken, bu bilgilerin ne kadar doğru, ne kadar manipülatif olduğuna dair sorular ortaya çıkar.
Bugün, toplumsal iktidarın kaynağı, sadece hükümetler veya devlete ait değil. Sosyal medya, haber ajansları ve popüler kültür de önemli bir bilgi kaynağı olarak iktidarın bir parçası haline gelmiştir. Bu bağlamda, bilginin yayılma biçimleri, toplumsal gücü şekillendirir. Buradaki en önemli soru, “Hangi bilgi ne kadar doğrudur?” yerine, “Bu bilgiyi kim sunuyor ve hangi amaçla?” olmalıdır.
Güncel Siyasal Örnekler ve İktidar
Günümüzde, örneğin siyasi liderlerin söylemleri, halkın bilgiye erişimi üzerinden bir iktidar stratejisi izlediği görülmektedir. Trump’ın başkanlık dönemi, bilginin yalnızca egemenler tarafından belirlenmesinin ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir örnek teşkil eder. “Fake news” söylemi, halkın doğru bilgiye nasıl ulaşamayacağını ve siyasetin nasıl manipüle edilebileceğini gözler önüne serdi. Bu durumda, halkın bilgiye erişim hakkı ve bu bilgiyi doğru bir şekilde değerlendirme yetisi önemli bir siyasal soru haline gelir.
Diğer bir örnek, küresel iklim değişikliği üzerine yaşanan siyasal tartışmalardır. Bilim insanlarının uyarıları ile siyasal ideolojilerin çatışması, iktidarın bilgi üzerindeki kontrolünü bir kez daha gündeme getirmektedir. İklim değişikliği konusunda ne tür bilgiler halkla paylaşılacaktır? Hangi veriler, toplumsal kesimlere ulaşacak ve hangi kesimler bu bilgilerden mahrum kalacak? İktidar, bilgi üretim ve yayılma süreçlerinde nasıl yer alır?
İdeolojiler, Yurttaşlık ve Katılım
İdeolojiler, toplumların düşünsel ve kültürel yapılarını inşa eden araçlardır. Toplumsal düzenin ve egemen güç ilişkilerinin bilincine varmak, bireylerin hangi ideolojik çerçevede hareket edeceğini belirler. İdeolojiler, bir toplumun bireylerine kendi çıkarlarını, değerlerini ve normlarını empoze eder. Ancak ideolojiler, aynı zamanda bireylerin demokratik katılımını da şekillendirir. Toplumlar ne kadar bilgiye açıksa, bireyler o kadar katılımcıdır.
Bu noktada, katılım kavramı devreye girer. Demokrasi, yalnızca seçme ve seçilme hakkı değildir; aynı zamanda toplumsal olaylar hakkında düşünme, sorgulama ve bu sorgulamalar üzerinden toplumsal değişim yaratma gücüdür. Peki, gerçekten demokratik bir toplumda, herkesin eşit bilgiye erişimi var mı? Ya da bilgi, tüm vatandaşlar için eşit bir biçimde dağılıyor mu? Bu sorular, toplumsal katılımın ne denli gerçekçi olduğunu sorgulatır.
Demokratik katılım, halkın yalnızca seçim sandıklarına gitmekle sınırlı bir eylem değildir. İdeolojiler, bireylerin demokratik süreçlerde aktif bir şekilde yer alıp alamayacaklarını etkileyebilir. İdeolojik bariyerler, bireylerin kendilerini siyasi süreçlerden dışlanmış hissetmesine yol açabilir. Örneğin, Türkiye’deki 2019 yerel seçimlerinde, siyasi partilerin ve medya kuruluşlarının ideolojik etkisi, seçmen katılımını önemli ölçüde şekillendirdi.
Yurttaşlık ve Bilgi Erişimi
Yurttaşlık, sadece bir devletin vatandaşı olma durumu değildir. Aynı zamanda, devletin sunduğu bilgilere erişim ve bu bilgileri sorgulama hakkını da içerir. Bugünün dünyasında, bilgiye erişim ve bu bilgi üzerinden sorgulama yapabilme yetisi, yurttaşlık hakkının en temel boyutlarından birine dönüşmüştür. Yurttaşlar, devletin sunduğu bilgileri eleştirel bir gözle değerlendirebilir ve toplumsal iktidar ilişkilerinin değişmesine katkı sunabilir.
Sosyal medya gibi yeni medya araçları, yurttaşların kendilerini ifade etme biçimlerini değiştirmiştir. Ancak, bu araçlar aynı zamanda manipülasyon ve dezenformasyonun da yayılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu noktada, bilgiye erişim ve bu bilginin doğruluğu, toplumsal katılımın önündeki engelleri oluşturabilir.
Sonuç: Bilmek ve Toplum Üzerine Derinlemesine Bir Düşünme
Bilmek, yalnızca bir bilgi edinme eylemi değil, aynı zamanda toplumsal düzenin ve güç ilişkilerinin biçimlenmesinde merkezi bir rol oynayan bir süreçtir. İktidar, ideolojiler, kurumlar ve yurttaşlık, bu süreçte birbirleriyle sıkı bir şekilde bağlantılıdır. Bilgiye erişim, toplumsal katılımın, meşruiyetin ve demokrasinin temel taşlarından biridir. Bu bağlamda, bilmenin ne olduğu sorusu, daha derin bir toplumsal analiz gerektirir. Foucault’nun da belirttiği gibi, bilgi sadece bir araç değil, aynı zamanda toplumsal yapıları yeniden üreten bir güçtür. Bilginin kim tarafından, ne amaçla üretildiği ve kimlere sunulduğu, güç ilişkilerini anlamada kritik bir rol oynamaktadır.
Peki, toplumsal düzenin gerçek anlamda adil ve demokratik olabilmesi için bilgiye erişim nasıl sağlanmalıdır? Bu bilgiye sahip olanlar, toplumu dönüştürme gücüne sahip olacaklardır. O zaman, bilgiye sahip olmanın, sadece bireysel bir ayrıcalık olmadığını; aynı zamanda toplumsal bir sorumluluk taşıdığını da unutmamalıyız.